مزاج فصل پاییز و درمان بیماریهای شایع در آن

  • 25 آبان 1401
  • (118 مشاهده)

با فرارسیدن فصل پائیز، چهره شهر کاملاً دگرگون شده؛ درختان، جشنواره رنگ و هنر برپامی‌کنند؛ میوه‌های پائیزی، با رنگ‌ورویشان، دلبری‌می‌کنند؛ و طبیعت، قدرت خالق بی‌همتا را فریادمی‌کشد و همگان را به سپاس و ستایش ذات اقدس او و میهمانی سجاده عشق، فرامی‌خواند.

از مصادیق شکر، رعایت اعتدال در امور و بهره‌مندی مناسب از نعمت‌های حضرت حق و انجام شایسته تکالیف انسانی است که جز در پرتو تندرستی و رعایت آداب زیستی، تحقق‌نخواهدیافت. در این نوشتار، برآنم تا به برخی از این تدابیر، از دریچه نگاهِ فرهنگ و طب گران‌قدر ایرانی، اشاره‌کنم.
در نزد پزشکان پیشین، فصل پاییز زمانی است که هوا نه آن‌چنان گرم است که نیازمند خنک‌کردن خود باشیم و نه آن‌چنان سرد که مجبور باشیم خود را مانند زمستان بپوشانیم. همچنین با شروع پاییز، رنگ برگ درختان تغییرکرده و می‌ریزد. در برج‌های پاییزی، کم‌کم از طول روز و گرمای هوا، کاسته و به طول شب افزوده‌می‌شود تا به نقطه‌ای می‌رسد که بیشترین بلندی شب و کوتاهی روز و سردی هواست و این شب، «شب یلدا» نامیده‌می‌شود.

مزاج پاییز

مزاج فصل پاییز

از دیدگاه طب ایرانی، هرفصل سال، دارای مزاج خاصی است و بر همین پایه، لازم است توصیه‌ها و تدابیر خاصی را برای نگاه‌داشت تندرستی و پیشگیری از بروز بیماری‌ها و یا به‌حدّاقل‌رساندن عوارض و پیامدهای آنها به‌کاربست. بیشتر حکمای ایرانی، طبیعت پائیز را سردوخشک دانسته‌اند. البته مزاج فصول براساس ارتفاع منطقه، عرض جغرافیایی، نوع خاک، میزان بارندگی و رطوبت، فاصله تا دریا، نوع بادها، وجود یا عدم‌وجود کوه‌ها و... متغیّر است و آنچه گفته‌شد، مزاج معمول این فصل، در منطقه معتدل و در قیاس با دیگرفصول است. سردی و خشکی پاییز، با مزاج انسان و حیوان و گیاه ناسازگار است. البته در سرزمین‌هایی که باران زیاد می‌بارد، مزاج این فصل چندان خشک نیست، و در سرزمین‌هایی که گرما و سرمای آن مساوی است، مزاج پاییز را معتدل می‌دانند. بدترین پاییز، آن است که خیلی‌خشک باشد و بهترین پاییز، پاییز مرطوب و بارانی است.

تأثیر فصل پاییز بر بدن انسان

هرفصل سال، برای کسانی که مزاج آنها با آن فصل متناسب است، بهتر است و برای مزاج غیرمتناسب، ناسازگار. پائیز نیز با مزاج سردوخشک خود، برای افراد تندرست و همچنین افراد با مزاج گرم‌وتر، مانند کودکان و نوجوانان و همچنین جوانان ورزشکار، مناسب‌تر است و برای افراد با مزاج یا سوءمزاج سردوخشک، مناسب نیست و می‌تواند موجب تشدید علائم و بروز برخی بیماری‌ها به‌ویژه بیماری‌های سردوخشک شود. پس می‌توان نتیجه‌گرفت این فصل، چندان مناسب حال سالمندان و افرادی که بیماری‌هایی با طبیعت سردوخشک دارند، نیست.
در این فصل، به خاطر متغیربودن هوا و سردبودن شب‌ها و صبح‌ها، و نیز گرم‌شدن هوا در هنگام ظهر و آمیختگی دوفصل تابستان و زمستان، اندک تغییر هوایی و شرایطی که موجب بسته‌شدن منافذ بدن و غلیظ‌شدن و تجمع اخلاط در بدن گردند، باعث تغییر و فساد اخلاط و فضولات شده و موجب بیماری‌های صفراوی باقی‌مانده از تابستان و بیماری‌های سوداوی می‌گردد.
به دلیل فراوانی مصرف میوه‌های تازه و آشامیدن نوشیدنی‌های سرد و مصرف غذاهای سردوتر در فصل تابستان، اگر پاکسازی بدن به‌خوبی صورت‌نگیرد و مواد نامناسب و تباه در بدن تجمع‌یابند، به‌تدریج فاسد شده و با فرارسیدن فصل پاییز و بسته‌شدن منافذ بدن، درصورت عدم‌تحلیل و دفع مناسب، موجب ایجاد بیماری‌هایی در بدن انسان می‌گردند.
همچنین طبع فصل پاییز به گونه‌ای است که موجب سستی و ضعف قوا و ارواح در موجودات می‌گردد و به دلیل ضدّیت مزاج این فصل با مزاج خون که گرم‌وتر است، تولید خون در پاییز کم‌می‌شود.

بیماری پاییز

بیماری‌های فصل پاییز

پاییز، فصل بیماری‌های مزمن و آزارنده است.
در این فصل، بیماری‌هایی با طبیعت سردوخشک شایع‌ترند: اختلالات گوارشی، بیماری‌های پوستی پوسته‌ریز، اگزما و خشکی پوست، شوره سر، ترک لب‌ها، ورم لوزه‌ها، درد مفاصل، برخی از انواع تب‌ها، بزرگی طحال، ادرار قطره‌ای و سخت‌ادراری، بیماری‌های روده‌ای همراه با اسهال و به‌دنبال آن انواعی از فساد گوارش که درنهایت موجب بروز زخم‌هایی در معده و روده می‌گردد، عرق‌النسا یا دردهای سیاتیکی، بیماری‌های ریه به‌ویژه سل و تنگی‌نفس و آسم، سرفه، قولنج، صرع، کم‌خونی، اختلالات روانی سوداوی مانند وسواس و افسردگی و جنون، سکته، ورم‌های سوداوی و سرطان‌ها و....

 

خوردنی پاییز

قوانین طلایی خوردن و آشامیدن

در فصل پاییز، باید تا جای ممکن، تری بدن را افزایش‌دهیم و از رفتارهایی که موجب خشک‌تر و سردتر شدن بدن می‌شوند، پرهیزنماییم. با همین دیدگاه، توصیه‌شده‌است که در این فصل، با دقت و وسواس بیشتری، از  غذاهایی چون غذاهای مانده، فست‌فودها، ادویه تندوتیز، ترشی‌ها و شوری‌ها، سرخ‌کردنی‌ها، رُب و سس‌ها، چای پررنگ، یخ، چیپس و پفک و دیگر خوراکی‌های سودازا پرهیزکنیم.
از سوی دیگر، در این فصل باید از زیاده‌روی در مصرف میوه‌های سردوتر تابستانی، لبنیات ترش، قهوه، نسکافه، کاکائو و... نیز پرهیزکرد؛ درحالی‌که متأسفانه امروزه، در همه روزهای سرد سال، هندوانه در میوه‌فروشی‌ها و کنار خیابان‌ها به‌فروش‌می‌رسد و مصرف خوراکی‌هایی چون خیار و کاهو و مانند آنها نیز ذره‌ای کم‌نمی‌شود!
اما دربرابر، توصیه‌شده در پاییز، بیشتر از خوردنی‌هایی که مزاج را مختصری گرم‌وتر می‌کنند، مانند آبگوشت با گوشت برّه، آش‌های ساده، مرغ‌های درشت، تخم‌مرغ عسلی، فرنی و حریره بادام، شیرینی‌های طبیعی از شکر و بادام و پسته (مانند لوز و جوزقند) و... بخوریم و به مقدار متعادل، از غذاهای تند استفاده‌نماییم.
برهمین‌پایه، سفارش‌می‌کنیم افراد، با رعایت تعادل و برحسب مزاج فردی و شرایط جسمی و سنی و گوارشی و اقلیمی خود، به جدول پیشنهادی زیر توجه‌نمایند:


دسته غذایی که بهتر است بخوریم:    

پروتئین و گوشت‌ها:

  • گوشت گوسفند
  • شتر
  • شترمرغ
  • مرغ خانگی
  • بلدرچین
  • میگو
  • جگر
  • تخم‌مرغ عسلی    

لبنیات:

  • کره حیوانی
  • خامه
  • ماست شیرین

حبوبات و غلات:

  • نخود
  • لوبیا قرمز
  • گندم

میوه‌ها و مغزها:

  • گردو
  • پسته
  • بادام
  • فندق
  • انجیر
  • کشمش و مویز
  • شیره انگور
  • خرما (به‌میزان کم)
  • نارگیل
  • زیتون
  • به
  • انواع توت
  • سیب
  • انار شیرین
  • انگور شیرین
  • خربزه شیرین
  • گلابی

سبزی‌ها:

  • ریحان
  • جعفری
  • نعنا
  • هویج
  • مرزه
  • سیر و پیاز پخته
  • بامیه
  • شلغم
  • کدو حلوایی
  • چغندر  

ادویه و دانه‌ها:

  • دارچین
  • زنجبیل (به‌میزان کم)
  • زعفران
  • بابونه
  • سیاهدانه
  • خاکشی
  • بارهنگ 

       

 دسته غذایی که بهتر است نخوریم:

پروتئین و گوشت‌ها:

  • گوشت گاو و گوساله
  • سوسیس و کالباس و فست‌فودها
  • گوشت نمک‌سود

لبنیات:

  • پنیر شور
  • ماست و دوغ ترش
  • کشک

حبوبات و غلات:

  • عدس

میوه‌ها و مغزها:

  • میوه‌های ترش و نارس
  • زیاده‌روی در مصرف میوه‌های سردوتر تابستانی
  • قهوه

سبزی‌ها:

  • بادمجان
  • قارچ
  • کلم و گل‌کلم
  • مصرف زیاد سیر و پیاز خام

ادویه و دانه‌ها:

  • ادویه‌ تندوتیز مانند فلفل و خردل به میزان زیاد
  • ترشی‌ها
  • شوری‌ها

 

همچنین در این فصل باید از نوشیدن آب بسیارسرد پرهیزنمود و قوانین نوشیدن آب را به‌خوبی رعایت‌کرد: نوشیدن آب به‌صورت جرعه‌جرعه و آرام، پرهیز از نوشیدن آب در میانه خواب و صبح ناشتا، از یک‌ساعت پیش تا یک‌ساعت پس‌از غذا و همراه‌با آن، در داخل و بلافاصله پس‌از حمام و استخر و سونا، با فاصله کوتاه از ورزش سنگین و نزدیکی جنسی، بلافاصله پس‌از میوه‌های تری‌بخشی چون هندوانه و سیب و انگور و همچنین بستنی و...

دکتر رضایی پور

و یادمان باشد: پرخوری و پرنوشی و زیاده‌روی در مصرف میوه‌ها، در پاییز زیان‌بخش‌تر است؛ چون اگر رطوبت حاصل از آنها با شرایط متغیّر آب‌وهوای خزان و یا ضعف دستگاه گوارش همراه‌گردد، موجب بیماری‌های مختلفی ازجمله تب می‌شود.

کار پاییز

از چه کارهایی پرهیزکنیم؟

  1. هوای بادی، باد پنکه و کولر و مانند آنها، موجب سردی و خشکی بدن و به‌ویژه مفاصل می‌شود و پرهیز از آنها، به‌ویژه در پیران و مبتلایان به بیماری‌های مفصلی چون آرتروز و روماتیسم، لازم است.
  2. در پزشکی پارسی، نزدیکی جنسی در ردیف ورزش‌های سخت شمرده‌شده چون طی آن، هم جسم آدمی در حرکت شدید است و هم روان و نفس او، که موجب ضعف قوا و بدن می‌شود. از سوی دیگر، در سیر رابطه جنسی، ماده منی دفع‌می‌شود که مجموعه این شرایط، موجب سردتر و خشک‌تر شدن بدن می‌شود. به‌همین‌خاطر در پزشکی پارسی، شاهد توصیه‌هایی به کاهش روابط جنسی در فصل پاییز هستیم.
  3. نوشیدن آب سرد و حمام‌کردن با آن، موجب سردترشدن بدن، کاهش حرارت غریزی و آسیب‌دیدن ریه‌ها می‌شود و همچنین با بستن منافذ پوستی، موجب کاهش تحلیل مواد زاید می‌گردد. پس روشن است که باید از این کار هم دوری‌کرد.
  4. دوری‌جستن از سرمای بامداد و شبانگاه و گرمای میانه روز، برای تندرستی پاییزی بسیارمهم است. برهمین‌پایه توصیه‌شده افراد از خوابیدن در مکان‌های سرد و روی زمین‌های سرد و مرطوب، جداً پرهیزکنند. همچنین بهتر است در زمان خواب، سر را با کلاه یا روسری نازکی بپوشانیم و تا جای ممکن، خود را از سرماخوردگی‌ها و نزله‌ها درامان‌بداریم. این توصیه، به‌ویژه برای کودکان و کسانی که زیاد سرمامی‌خورند، مهم‌تر است.
  5. توصیه به پرهیز از خوابیدن با معده پر و همچنین پرهیز از خواب روز، مخصوص پاییز نیست ولی در این فصل، اهمیت بیشتری می‌یابد که به‌خاطر شرایط مزاجی این فصل است. در پاییز باید از زیادخوابیدن و زیادبیداری‌کشیدن نیز دوری‌جست.
  6. باتوجه به سردی و خشکی مزاج پاییز، باید از حالات روحی و روانی چون خشم و اضطراب و استرس و اندوه نیز دوری‌نمود و درحداعتدال، موجبات شادی و سرور و دل‌شادی خود را فراهم‌آورد. شادی و امید و دل‌خوشی، طبیعت گرم‌وتر دارند و به تعدیل عوارض پاییزی، رشدونمو بهتر و دفع بیماری‌ها کمک‌می‌کنند.
  7. در فصل پاییز، از قی‌کردن نیز باید پرهیزکرد؛ زیرا قی، موجب تحریک مواد می‌شود ولی به‌خاطر غلظت مواد و غلبه سودا، طبیعت نمی‌تواند آنها را دفع‌نماید که موجب هیجان و فساد آن مواد و فاسدشدن اخلاط نیکوی بدن و درنهایت ایجاد تب می‌شود.
  8. در فصول سرد سال، باید از فصد و حجامت و هرکاری که خون را کم‌کند، دوری‌جست؛ چراکه در این فصول، خون‌سازی به‌خودی‌خود کاهش‌می‌یابد و اگر روش‌های خون‌گیری بدون ضرورت واقعی انجام‌شوند، موجب آسیب‌های سختی خواهندشد.

پاییز بهتر

چه کنیم تا پاییز بهتری داشته‌باشیم؟

  1. بوئیدن عطرها و گل‌های خوش‌بوی ملایم، موجب تقویت اعضای رئیسه و اصلی بدن، یعنی مغز و قلب و کبد و همچنین معده می‌شود. بهتر است افراد، با نیم‌نگاهی به مزاج خود، از عطرهای طبیعی با مزاج مایل‌به گرم‌وتر، چون یاس و مریم و گل محمدی، بیشتر بهره‌ببرند.
  2. بهتر است جهت تری‌بخشی به بدن و اصلاح خشکی آن، یک‌روزدرمیان با آب نیم‌گرم حمام‌کنیم یا حدود نیم‌ساعت از حوض یا وان آب نیم‌گرم استفاده‌کنیم.
  3. چرب‌کردن بدن با روغن بنفشه‌بادام، که طبیعت معتدل مایل به خنکی دارد و رطوبت ملایم خوبی هم به بدن می‌رساند، برای کاهش خشکی پوست و بدن بسیارمناسب است. توصیه‌می‌کنم مشت‌ومال آرام با روغن بنفشه را به پدر، مادر، پدربزرگ و مادربزرگ و حتی همسر و کودک خود هدیه‌کنید.
  4. ورزش به میزان متعادل،‌ برای تأمین تندرستی در فصل پاییز لازم است. باتوجه به اینکه با سردشدن هوا، دستگاه گوارش انسان قوی‌تر می‌شود و نیاز بدن به غذا هم افزایش‌می‌یابد، به‌طورطبیعی انسان بیشتر می‌خورد و در سنت ایرانیان نیز خوردن غذاهای سنگین‌تری چون آش‌ها، آبگوشت‌ها، هلیم، کله‌پاچه و... در فصول سرد سال، رسم بوده‌است. پس لازم است جهت دفع بیشتر مواد زاید حاصل از گوارش این غذاها و پیشگیری از بیماری‌های ناشی از تجمع فضولات در بدن، در این فصول به ورزش بهتر و بیشتر، با توجه به مجموعه شرایط فردی، توجه بیشتری شود.

سرماخوردگی

سرماخوردگی، خیلی هم بد نیست!

یکی از مشکلات شایع در این فصل، ابتلابه سرماخوردگی است. در سرماخوردگی‌های ساده یا اصطلاحاً ویروسی، که علایم آن محدود به آبریزش بینی، عطسه، بی‌حالی و خستگی است و علایم عفونت باکتریال مانند گلودرد چرکی وجودندارند، باید از مصرف نابه‌جای داروهایی چون آنتی‌بیوتیک‌‌ها و کورتون‌ها پرهیزکرد و تا بهبود علایم، استراحت‌نمود و ضمن پرهیز از خوردنی‌هایی که موجب افزایش سردی و تری بدن می‌شوند، از سوپ‌ها و آش‌های ساده و گرم استفاده‌نمود. زیرا سرماخوردگی یا زکام، اگر طولانی نباشد و منجربه عوارض نگردد، یکی از راه‌های دفع مواد ناسالم از بدن است و نباید جلوی آن گرفته‌شود. اما اگر علایم بیماری، بیش‌از 5-4 روز به‌طول‌بیانجامند یا علایمی از عفونت‌های باکتریال وجودداشته‌باشد، باید با مراجعه به پزشک متخصص و تشخیص دقیق بیماری، داروهای موردنیاز، تجویز و مصرف شوند و از خوددرمانی و مصرف خودسرانه داروهای گیاهی و شیمیایی خودداری‌شود.

  • برای پیشگیری از سرماخوردگی‌های مکرر، توصیه‌می‌شود از ابتدای ورود شلغم به بازار، تا آخرین روزهای حضور آن، شبی یک‌عدد شلغم متوسط بخارپز نوش‌جان‌کنید.
  • یک درمان مناسب برای سرماخوردگی‌های ساده در این فصل، کدوحلوایی است که می‌تواند به‌صورت بخارپز، همراه‌با کمی پودر نبات و دارچین مصرف‌شود.
  • در میان آش‌ها هم آش ایرانی سپیدبا (اسفیدباج) برای بهبود حال افراد مبتلابه سرماخوردگی مناسب است که با استفاده از برنج، جعفری و گشنیز، کمی تره و شنبلیله، بال و گردن مرغ بدون‌پوست، کمی روغن زیتون، مقدار بسیارکم نمک و زردچوبه و درصورت‌تمایل مقداری کدو آماده‌می‌شود.
  • برای کاهش علایم سرماخوردگی، به‌ویژه در شروع علایم، دم‌کرده گل گاوزبان به‌همراه کمی لیموامانی بسیارمناسب است. این نوشیدنی، اگر زیاد ترش نباشد، موجب خروج مواد ناسالم از بدن فرد بیمار می‌شود. بهتر است در طول مدت مصرف این دم‌نوش، با استفاده از پتو یا لحاف، استراحت کامل داشته‌باشید تا خوب عرق‌کنید.

تهیه نسخه چاپی کتاب پاییز تندرستانه

نظرات شما